Mặt hàng lưỡng dụng là hàng hóa, phần mềm hoặc công nghệ có thể phục vụ mục đích dân sự nhưng đồng thời có khả năng được sử dụng cho mục đích quân sự, phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt hoặc hoạt động bị kiểm soát. Việc quản lý không chỉ dựa vào tên hàng hay mã HS; doanh nghiệp phải kiểm tra cả mô tả, đặc tính kỹ thuật, công nghệ, mục đích sử dụng và người sử dụng cuối cùng.
Từ ngày 12/09/2026, Danh mục chi tiết thuộc thẩm quyền quản lý của Bộ Công Thương được thực hiện theo Thông tư 42/2026/TT-BCT. Khung kiểm soát chung được quy định tại Nghị định 259/2025/NĐ-CP về kiểm soát thương mại chiến lược.
1. Hoạt động nào thuộc phạm vi kiểm soát?
Nghị định 259/2025/NĐ-CP điều chỉnh việc xuất khẩu, tạm nhập tái xuất, chuyển khẩu, trung chuyển và quá cảnh hàng hóa thương mại chiến lược. Vì vậy, doanh nghiệp phải xác định đúng hình thức giao dịch trước khi tra danh mục và cơ quan cấp phép.
Không nên dùng bài viết này để kết luận tự động về thủ tục nhập khẩu thông thường vào Việt Nam. Hàng nhập khẩu còn phải kiểm tra pháp luật quản lý ngoại thương, quốc phòng, an ninh, mật mã, hóa chất, năng lượng nguyên tử, viễn thông và các quy định chuyên ngành khác tùy mặt hàng.
2. Khi nào một hàng hóa được xác định thuộc Danh mục lưỡng dụng?
Theo cơ chế tại Điều 7 Nghị định 259/2025/NĐ-CP, hàng thuộc diện quản lý theo danh mục khi thông tin của hàng khớp với Danh mục chi tiết do bộ quản lý ban hành. Việc đối chiếu cần đồng thời:
- mã HS;
- mô tả hàng hóa;
- đặc điểm kỹ thuật hoặc công nghệ.
Chỉ trùng mã HS nhưng khác thông số kỹ thuật chưa đủ để kết luận. Ngược lại, khai một mã HS khác cũng không loại trừ trách nhiệm nếu bản chất và thông số của hàng thuộc phạm vi kiểm soát.
Thông tư 42/2026/TT-BCT ban hành Danh mục chi tiết thuộc thẩm quyền Bộ Công Thương. Với hàng thuộc lĩnh vực bộ khác, doanh nghiệp phải kiểm tra danh mục và hướng dẫn tương ứng của cơ quan quản lý chuyên ngành.
3. Cơ chế kiểm soát theo người dùng cuối và mục đích sử dụng
Ngay cả khi hàng chưa khớp Danh mục chi tiết, doanh nghiệp không được bỏ qua dấu hiệu rủi ro. Khi có thông tin hoặc nghi ngờ hàng được dùng trực tiếp/gián tiếp cho việc sản xuất, sử dụng vũ khí hủy diệt hàng loạt, hoặc người sử dụng cuối cùng thuộc danh sách đối tượng bị chỉ định, giao dịch có thể phải xin giấy phép theo cơ chế kiểm soát liên quan.
Do đó, quy trình tuân thủ phải kiểm tra tối thiểu:
- người mua trực tiếp;
- người nhận hàng;
- người sử dụng cuối cùng;
- địa điểm sử dụng;
- mục đích sử dụng;
- tuyến vận chuyển và trung gian;
- dấu hiệu thay đổi bất thường về số lượng, tính năng hoặc end-use.
4. Hồ sơ kỹ thuật cần thu thập
Để phân loại một mặt hàng lưỡng dụng, doanh nghiệp nên có:
- tên hàng, model, part number, nhà sản xuất, nước sản xuất;
- mã HS dự kiến và cơ sở phân loại;
- catalog, datasheet, bản vẽ, manual;
- thông số hiệu năng, độ chính xác, vật liệu, công suất, dải tần, nhiệt độ, áp suất hoặc thông số kiểm soát khác;
- phần mềm/firmware đi kèm và khả năng mã hóa/điều khiển;
- linh kiện/phụ kiện cấu thành;
- bản so sánh từng thông số với Danh mục chi tiết;
- giải thích chức năng dân sự và các khả năng sử dụng khác.
Tài liệu quảng cáo rút gọn thường không đủ. Khi thông số được thể hiện bằng dải giá trị hoặc cấu hình tùy chọn, phải xác định đúng cấu hình giao dịch.
5. Hồ sơ về giao dịch và người sử dụng cuối cùng
Tùy loại giấy phép và cơ quan quản lý, bộ hồ sơ có thể cần:
- hợp đồng, purchase order, invoice dự kiến;
- thông tin người mua, người nhận, người dùng cuối;
- end-user certificate hoặc cam kết mục đích sử dụng;
- văn bản cam kết hàng không được dùng cho vũ khí hủy diệt hàng loạt và không cung cấp cho đối tượng bị chỉ định;
- giấy phép/chấp thuận của cơ quan liên quan nếu có;
- tuyến vận chuyển, cửa khẩu, bên trung gian;
- hồ sơ giao dịch/giấy phép trước đây và báo cáo tình hình thực hiện;
- chương trình tuân thủ nội bộ nếu doanh nghiệp áp dụng.
Thông tin giữa hợp đồng, end-user statement và hồ sơ kỹ thuật phải nhất quán. Nếu người mua là công ty thương mại nhưng end-user không rõ, doanh nghiệp phải coi đây là điểm cần làm rõ trước khi tiếp tục giao dịch.
6. Quy trình kiểm tra trước khi ký hợp đồng
Bước 1: Phân loại hàng
Xác định mã HS, mô tả kỹ thuật và cấu hình chính xác. Lập bảng đối chiếu từng tiêu chí trong danh mục.
Bước 2: Xác định cơ quan quản lý
Kiểm tra hàng thuộc thẩm quyền Bộ Công Thương hay bộ chuyên ngành khác. Không dùng một danh mục để kết luận cho mọi nhóm hàng.
Bước 3: Sàng lọc các bên
Kiểm tra người mua, người nhận, end-user, quốc gia/vùng lãnh thổ, trung gian và tuyến vận chuyển. Lưu bằng chứng về ngày, nguồn và kết quả sàng lọc.
Bước 4: Đánh giá end-use
So sánh mục đích sử dụng với chức năng hàng, quy mô người dùng cuối và ngành nghề của họ. Yêu cầu giải trình nếu thông tin không hợp lý.
Bước 5: Xác định giấy phép
Xác định loại giấy phép theo lô hay theo thời hạn, cơ quan cấp, hồ sơ, điều kiện và thời gian xử lý. Điều khoản hợp đồng phải cho phép tạm dừng/hủy giao dịch khi giấy phép không được cấp.
Bước 6: Kiểm soát khai báo và giao hàng
Tên hàng, mã HS, model, thông số, người nhận và tuyến vận chuyển trên tờ khai phải khớp giấy phép. Thay đổi quan trọng phải được rà soát trước khi giao hàng.
7. Dấu hiệu cảnh báo rủi ro
- khách hàng không cung cấp end-user hoặc mục đích sử dụng;
- công ty mua hàng không có ngành nghề/cơ sở phù hợp tính năng hàng;
- yêu cầu bỏ model, thông số hoặc mô tả thật trên chứng từ;
- tuyến vận chuyển vòng qua quốc gia/trung gian không hợp lý;
- số lượng/cấu hình vượt nhu cầu dân sự thông thường;
- thanh toán từ bên thứ ba không liên quan;
- yêu cầu tháo nhãn, chia nhỏ lô hoặc đổi người nhận sát ngày giao;
- hàng không trùng danh mục theo mã HS nhưng có tính năng kỹ thuật nhạy cảm hoặc dấu hiệu liên quan người dùng cuối bị kiểm soát.
8. Chương trình tuân thủ nội bộ nên có gì?
Doanh nghiệp giao dịch hàng công nghệ/thiết bị nhạy cảm nên có quy trình nội bộ gồm:
- phân công đầu mối tuân thủ;
- quy trình phân loại hàng và kiểm soát phiên bản datasheet;
- sàng lọc khách hàng, end-user và quốc gia;
- thẩm định end-use;
- phê duyệt giao dịch theo cấp độ rủi ro;
- kiểm soát giấy phép và thay đổi hợp đồng;
- lưu hồ sơ, đào tạo và báo cáo định kỳ;
- cơ chế dừng giao dịch và báo cáo khi phát hiện nghi ngờ.
9. Dương Minh hỗ trợ gì?
Dương Minh Logistics có thể hỗ trợ thu thập hồ sơ kỹ thuật, rà soát mã HS, lập bảng đối chiếu danh mục, kiểm tra bộ chứng từ giao dịch và chuẩn bị hồ sơ hải quan/giấy phép trong phạm vi pháp luật cho phép. Kết luận cuối cùng cần dựa trên thông số chính xác, người dùng cuối và ý kiến của cơ quan có thẩm quyền.
Xem thêm:
Câu hỏi thường gặp
Trùng mã HS với Danh mục là chắc chắn phải xin giấy phép?
Chưa đủ. Cần đối chiếu đồng thời mô tả và đặc tính kỹ thuật/công nghệ. Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng không được cố tình chọn mã khác để né kiểm soát bản chất hàng.
Không có trong Danh mục thì chắc chắn được xuất khẩu tự do?
Không thể kết luận tuyệt đối. Còn phải kiểm tra cơ chế kiểm soát theo nghi ngờ về mục đích sử dụng, vũ khí hủy diệt hàng loạt, người dùng cuối bị chỉ định và các quy định chuyên ngành khác.
Giấy phép đã cấp có dùng cho mọi khách hàng không?
Phụ thuộc loại và nội dung giấy phép. Doanh nghiệp phải đối chiếu người mua, người nhận, end-user, hàng, số lượng, tuyến và thời hạn ghi trên giấy phép.
Trường hợp xuất khẩu phương tiện bay không người lái, xem phân tích chuyên sâu về UAV HS 8806, ngưỡng kỹ thuật và hồ sơ giấy phép hàng lưỡng dụng.
Đối với thiết bị hạt nhân, xem hướng dẫn riêng về xuất khẩu lò phản ứng hạt nhân HS 8401 và hồ sơ giấy phép theo pháp luật năng lượng nguyên tử.
Đối với hàng điện tử hiệu năng cao, xem hướng dẫn riêng về xuất khẩu vi mạch xử lý HS 8542, cách kiểm tra TPP và hồ sơ giấy phép.
Đối với máy tính chịu nhiệt, chống bức xạ hoặc phục vụ thiết kế phương tiện phóng, xem hướng dẫn HS 8471, ngưỡng kỹ thuật và hồ sơ giấy phép xuất khẩu.
Đối với hóa chất, vật liệu nổ và syntactic foam, xem hướng dẫn HS, CAS, ngưỡng kỹ thuật và hồ sơ giấy phép xuất khẩu.
Đối với thiết bị viễn thông, cảm biến, camera tốc độ cao và sonar, xem hướng dẫn HS, ngưỡng kỹ thuật và hồ sơ giấy phép xuất khẩu.
